Beschouwelijkheden

De vrije wil
December 9th, 2012
Bewaar als PDF
Ik verdedig de vrije wil, ik moet wel... 

De vrije wil bestaat niet, het staat in de krant, het is wetenschappelijk bewezen. In het dagelijks leven ervaren we dat misschien niet zo, maar het is nu aangetoond, de vrije wil is een illusie.
 
Een vorm van geweld
In de wetenschap zijn altijd lieden die hun manier van kijken naar de mens iets te serieus nemen. Zij gaan ervan uit dat de mens in werkelijkheid een machine is, die beschreven kan worden in termen van oorzaak en gevolg. Daarmee heb je eigenlijk al gezegd dat alles wat daarbuiten valt een illusie is. Zoals kan bewustzijn, want kijk maar eens goed naar hoe de mens een machine is, ontleed het zenuwstel, kijk goed naar de hersenen: het zijn allemaal stroomdraadjes en schakelingen, net als bij een computer. Nergens bewustzijn te ontdekken. Nergens ook ervaringen. Als je iemand, wetenschappelijk verantwoord, pijn doet, dan zie je stroompjes lopen naar de hersenen en terug, maar de ervaring van pijn kun je nergens ontdekken. Dus ook dat is een illusie.
Maar is dat nu bewezen? Als je van te voren vaststelt dat de mens eigenlijk een gecompliceerde machine is, dan komt dat er ook wel uit. Maar dan moet je wel de aspecten die niet in het beeld passen, zoals het bewustzijn, de ervaring, en nu ook de vrije wil, tot illusie verklaren.
Dus eigenlijk wordt er niets bewezen, er wordt geweld gepleegd: de mens wordt onder de blik van de wetenschap gereduceerd tot een soort robot en alles wat daarbuiten valt, wordt gediskwalificeerd.  
 
Of toch iets anders?
Kunnen we het bericht over het niet bestaan van de vrije wil dus naast ons neerleggen, als de zoveelste poging om de mens te reduceren tot een robot?
Misschien toch niet. Als we kijken naar het bewijs dan is dat verontrustend. De impuls tot handelen blijkt namelijk vooraf te gaan aan het moment dat we zelf, bewust, besluiten om tot handelen over te gaan. De handeling gaat aan het besluit vooraf. We willen wat we doen.
Het huidige experiment heeft een geschiedenis. In de zestiger jaren hebben twee Duitse onderzoekers, Hans Kornhuber en Lüder Deecke onderzocht hoe lang het duurde voordat een handeling na een besluit kon worden uitgevoerd. Uitkomst: het zou ongeveer 1 seconde duren voordat een handeling, na een besluit in de hersenen, door het lichaam kon worden uitgevoerd. Zoiets als de schrikseconde bij het remmen in een auto.  Deze tijdsduur noemde zij het ‘Bereitschaftspotential’ of het 'gereedheidspotentiaal'. (Retu Schneider in ‘Bizarre Wetenschap’, pp 249)                           
Tot zover niets aan de hand, de beslissing ligt hier nog gewoon voor de uitvoering. Een kritische wetenschapper, zeker geen robotmens zou ik zeggen, Benjamin Libet, vond dit wel een lange tijd, die niet klopte met de menselijke ervaring. Daarom vroeg hij zich af of het moment van de beslissing niet nauwkeuriger kon worden bepaald. Hij bedacht het volgende experiment: hij zou proefpersonen naar een snel lopende klok laten kijken. Als ze het besluit tot een beweging zouden nemen, konden ze achteraf aangeven wanneer dat was geweest. Nu bleek, in 1979, dat het besluit tot een handeling slechts 0,2 seconde voor de handeling lag. Dit terwijl het in gereedheid brengen van het lichaam ongeveer 1 seconde duurt... (idem, pp 251)      
 
Het juiste tijdstip van de beslissing    
Misschien is dit het moment om eens te kijken naar het juiste moment van de beslissing. Want hoe kan het lichaam zich voorbereiden op een bepaalde handeling, als daar nog geen beslissing over is genomen? Er zijn zoveel handelingen waar men zich op voor zou kunnen bereiden, hoe kan het dat proefpersonen zich uitgerekend voorbereiden op de handeling die van ze gevraagd wordt! 
Misschien zijn er verschillende fasen in de besluitvorming te onderscheiden. De proefpersonen melden zich bij het onderzoekslaboratorium. Hier ligt al een deel van de beslissing: zij gaan in principe doen wat er van ze gevraagd wordt. Dan volgt een gesprekje met de onderzoeker die ze uitlegt dat ze op een knop moeten drukken of een handel moeten overhalen, op het moment dat ze dat besluiten. Daar ligt een volgend deel van de beslissing, en dus van de opbouw van het gereedheidspotentiaal. Als verteld werd dat zij als deel van het experiment in het koude water zouden moeten springen, zou hun hartslag misschien al versnellen. Als nu het experiment begint, als de klok begint te lopen, dan is de proefpersoon in principe klaar voor de gevraagde taak. Het gaat er nu alleen nog om het juiste moment af te wachten om, als het potentiaal voldoende is opgebouwd, alleen nog ‘ja nu’ te denken. De beslissing, waarna het nog 0,2 seconde duurt voordat de hand geactiveerd is en de knop wordt ingedrukt.
 
Onbewuste lagen
Een interessant onderzoek, niet voor wetenschappers die toch al dachten dat de vrije wil een illusie was, ook niet voor filosofen die dachten dat wetenschappers toch al niet in de vrije wil geloofden, maar wel voor iedereen die zich afvraagt hoe een beslissing tot stand komt. En dat zou dus wel eens in verschillende fasen kunnen zijn.
Je wordt ’s ochtends wakker, en je stelt je voor wat je die dag gaat doen. Wat is urgent, wat is plezierig om te doen… je weegt die dingen af en je vormt je een beeld van de dag.       
Hier begint het gereedheidspotentiaal al vorm te krijgen. Als je er klaar genoeg voor bent kun je opstaan, ja nu, en een begin maken met de uitvoering van je plannen. Dan komen de momenten dat je, ‘ja nu’, tot de reeds voorgenomen acties overgaat.        
Je neemt dus in de ochtend de algemene beslissingen, en dan ga je als de tijd er rijp voor is, dus als het gereedheidspotentiaal op sterkte is, tot actie over. Welbeschouwd kun je hier nog een aantal, nog algemenere, beslissingen ontdekken die daaraan vooraf gaan. Het begint niet in de ochtend, een algemeen idee van wat je gaat doen vorm je misschien al een weken of maanden eerder. Een nog algemenere beslissing neem je als je solliciteert. En je kunt nog dieper graven: een nog algemenere beslissing neem je als je gaat studeren. Zo kun je in elke beslissing steeds diepere lagen ontdekken. Lagen waar je je niet meer van bewust bent, maar die wel de basis vormen van je actuele beslissingen.
 
De vrije wil verdedigen
Als mijn hersenen, mijn handen en alle benodigde organen die beslissing voor mij hadden genomen om de vrije wil te verdedigen, dan zou ik noodgedwongen een illusie hebben verdedigd. Een absurd idee, waarover ik graag eens meer zou horen van de kant van díe wetenschapsbeoefenaren die de  mens tot een machine hebben verklaard. Zouden zij aannemelijk kunnen maken dat de illusie een functie heeft te vervullen in een systeem dat in de grond van de zaak machineachtig en nuchter is?
Maar toch was er sprake van zeker 'moeten' om de vrije wil te verdedigen! Dankzij de genoemde wetenschappelijke experimenten, en na enige reflectie daarop, kan ik nu vermoeden dat dit moeten het gevolg is van alle eerdere beslissingen om de vrijheid te verdedigen, beslissingen die ik allang vergeten ben, maar die evengoed de richting bepalen van wat ik nu belangrijk vind. Waarbij al deze, deels vergeten, beslissingen hebben bijgedragen aan de opbouw van een gereedheidspotentiaal om alles dat samenhangt met het begrip vrijheid te verdedigen. De recente publicaties over de illusie van de vrije wil hebben vervolgens gezorgd voor een ‘ja nu’, waarop het schrijven van deze bijdrage is gebaseerd. Dat was niet na 0,2 seconde, en daarom zou ik aan de uitkomst van de wetenschappelijke experimenten inzake de vrije wil willen toevoegen dat er tussen het ‘ja nu’ en de feitelijke handeling ook wel eens wat meer tijd kan verstrijken.      

Trouwens              
Wat ik me, dit gezegd hebbende, afvraag: hoe zouden de onderzoekers hebben gereageerd als proefpersonen de knop niet hadden ingedrukt. Hadden ze die dan gediskwalificeerd, met het argument dat ze niet hadden meegedaan? Ik zou zeggen: zij hebben hun vrije wil getoond door de beslissing die anderen vantevoren al hadden genomen (ik doe mee) te herroepen.   
 
Flip Krabbendam
posted on Monday, March 07, 2011 5:23 PM
Geen reacties
Laat een reactie achter
* Naam
* Email (niet openbaar)
*
* Typ code over van afbeelding
* - Verplichte velden
 

Dit is een Herman Boots uit 2012